Lofrede Hubert-Jan Henket op Francine Houben’s oeuvre

Beste aanwezigen, wijze jury, mede Kubisten, lieve Francine,

Misschien ben jij wel even verrast als ik dat was, toen de BNA mij vroeg  jou lof toe te zwaaien. De redenatie zal waarschijnlijk zijn geweest dat een architect van 78 jaar voldoende in staat moet zijn om relativerend te praten over jouw grote prestaties. Ik doe dat met veel plezier, alleen wel met een nuancering vooraf.  Zoals de volgende anekdote bevestigt, denkt niet iedereen hetzelfde over de beleving van architectuur.

Een aantal jaren geleden waren wij bezig met het herontwerp voor de kapel van de begraafplaats “de Nieuwe Ooster” in Amsterdam. Op een nacht droomde ik dat ik in jouw kapel van de Heilige Maria der Engelen zat. Ik raakte door de schoonheid ervan in een contemplatieve gemoedstoestand, die je ook wel eens meemaakt als je bijvoorbeeld prachtige muziek hoort.

Ineens valt alles op zijn plek, het universum en jezelf worden een, tijd is dan eeuwigheid en seconde tegelijk. Betoverd door deze ervaring, pakte ik de volgende morgen het boekje over de kapel met daarin onder meer een boeiend stukje zoals Max van Rooy dat kan schrijven. Hij verwijst daarin onder meer naar de recensie van een bekende critica in de Volkskrant, met als titel: “Kapel als een protserig juwelendoosje”. En wat lees ik  verder:  “….in deze kapel vind je geen stilte, je wordt hier niet uitgenodigd tot zelfreflectie. Je ontmoet hier voornamelijk een ding: een ijdel droombeeld van een ambitieuze architecte”. Zo zie je maar weer.

Net als Max van Rooy beleef ik je werk heel anders en sluit me graag aan bij de opmerking van je opdrachtgever Tommy Marx ,de President van de New York Public Library. Hij zei in de recente televisie documentaire serie die over jou gemaakt is: ’Francine is a STARCHITECT, but she does not carry herself as a STARCHITECT.

Een van de overeenkomsten tussen ons beiden is ,dat onze modernistische harten allebei gevormd zijn in het Zuid Limburgse heuvelland, in Heerlen. De meest moderne stad van Nederland toen de mijnindustrie nog floreerde. Alles bruiste van de dynamiek. De mijnwerkers begroetten elkaar met;”Gluck Auf!”, wat zoveel betekent als: “Ik wens je een goede afloop van het risico dat je onderneemt.” Het straalde een optimistisch geloof in de toekomst uit, de levenshouding van Modernisten.

MODERNITEIT
Over dat Modernistische denken bestaan veel misverstanden. In de zestiger jaren had ik het geluk een aantal inspirerende Modernisten als leermeester te hebben, zoals Cor van Eesteren, Jaap Bakema, Giancarlo de Carlo, Reima Pietila, maar vooral Aldo van Eyck. Jouw leermeesters waren de rechterhand van Aldo, Max Risselada en Rein Geurtsen. Later werd je beïnvloed door Charles Eames. Van hun leerde jij dat de Moderne Beweging niet zozeer te maken heeft met een bepaalde stijl of vormgebruik, maar dat het gaat om een bepaalde manier van denken. Een universele levenshouding die heel verschillend wordt  geïnterpreteerd afhankelijk van  individu, streek en cultuur.

Om na te denken over hoe we deze levenshouding actueel kunnen houden en om te zorgen dat gebouwen en landschappen van de Moderne Beweging bewaard blijven, heb ik in 1988  -toen ik hoogleraar in Eindhoven was – samen met mijn toenmalige assistent Wessel de Jonge, de organisatie DOCOMOMO opgezet. Deze Swahili klinkende naam betekent: The International organisation for the Documentation and Conservation of buildings and sites of the Modern Movement. Het is ons goed gegaan. Na 30 jaar bestaan we nu uit 80 actieve National Working parties en 6 productieve international specialist committees. Een gezelschap van architecten, historici, stedenbouwers, landschappers, techneuten en docenten die allemaal geboeid zijn door de positieve en de negatieve aspecten van de  Moderniteit.

Heel kort door de bocht kan je stellen dat de Moderne Beweging, geïnspireerd door de idealen van de Verlichting, wordt gedreven door het geloof dat een betere toekomst voor iedereen maakbaar is. Een solidariteitsgedachte die gerealiseerd kan worden door het toepassen van innovaties op sociaal, wetenschappelijk, technologisch en cultureel gebied.

Vanaf het begin van de 20ste eeuw tot ongeveer het midden van de vijftiger jaren was de intentie een totaal nieuwe wereld te maken, zonder de ballast van oude conventies, tabula rasa.  Zo kwam het verleden op de vuilnisbelt van de vooruitgang terecht. Rationele analyse, het splitsen van functies in aparte eenheden,  economie en seriematigheid  moesten leiden tot een  gezonde en geordende leefomgeving. Als reactie op deze rationele aanpak , verschoof vanaf  het midden van de vijftiger jaren het accent naar gevoel, naar intuïtie, naar de plek, naar interesse voor antropologie, naar verbinding. Er waren toen dus eigenlijk twee richtingen, beiden met hetzelfde doel namelijk een betere leefomgeving voor allen. Maar waarom zou je eigenlijk  tussen een van beiden moeten kiezen. In beide richtingen zit immers een grond van juistheid?

Aldo van Eyck zei het heel helder: “onze herinnering van het verleden en onze verwachting van de toekomst zijn de kinderen van onze verbeelding en in die verbeelding komen ons denken en onze intuïtie samen als een handdruk”
Waarom zoeken we dan ook niet een veel vrijere route naar het doel. Een route waarin  ons denken en onze intuïtie samen komen, zoal bijvoorbeeld architecten als Aalto, Niemeijer, Pietila, Eames of Lina Bo-Bardi lieten zien?

Ik vertel dit natuurlijk, omdat jij Francine ook zo’n vrije denker bent . En omdat ik geloof dat die vrije modernistische aanpak kan bijdragen aan onze huidige pluralistische wereld. Als de maatschappij steeds pluralistischer wordt is integrale samenhang in tijd en ruimte essentieel. En als die maatschappij  bovendien aan allerlei andere snelle veranderingen onderhevig is, is innovatie ook essentieel. Het gaat dan om begrijpbare processen, waarin mensen zich welkom, zich gerespecteerd en dus thuis voelen.

Een wereld van veel gezichten die deels voortkomt uit wetenschappelijke en technische vindingen. En tegelijkertijd een wereld die voortkomt uit mensen die hun intuïtie weten om te zetten in instituties en omgevingen. Denken en intuïtie samen als een eigentijdse handdruk. De condities die daarvoor nodig zijn, moeten geleverd worden door politici en ontwikkelaars. Maar die kunnen op hun beurt alleen adequaat handelen, als ze geïnspireerd worden door prominente voorbeelden. En zo kom ik bij jou Francine.

FRANCINE
Wat ik vooral in jou bewonder is je optimisme en je onbevangen experimenteerdrift, je vrijheid van denken, je lol om iets te maken en je durf om risico’s aan te gaan. No risk, no fun! En zoals je held Charles Eames je adviseerde: “Take your pleasures seriously”, en dat doe je van harte. Zonder dogmatiek ga je op elke opgave af. Je begint met eindeloos rondlopen, luisteren, kijken, vragen stellen en  fotograferen. Je laat jezelf aarden. Ja natuurlijk gebruik je een uitgebreide rationele analyse, maar vervolgens vertrouw je op je intuïtie die je brengt naar wat jij wil maken. Voor jou is architectuur niet het maken van een vooropgestelde vorm, maar een vanzelfsprekend resultaat van een zorgvuldig verinnerlijkingsproces. Daardoor wordt elk resultaat specifiek.

PEOPLE-PLACE-PURPOSE
Je architectonische leidraad daarbij vat je samen in de drie P’s : People- Place -Purpose, en bewust in die volgorde. Je vele reizen hebben je geleerd dat wij mensen in alle tijden en op alle plekken dezelfde dingen verschillend doen en verschillend reageren op hetzelfde. Dus hebben mensen met hun regenboog aan verschillen  jouw eerste aandacht. Dan komt de tweede P, Place. De plek die altijd weer anders is, maar steeds eenzelfde liefde en zorgvuldigheid vraagt in de behandeling van haar natuurlijke en culturele condities. Niet alleen jij moet aarden maar ook je ontwerp. En tenslotte is er dan de derde P, Purpose. Het functioneren van het geheel in de tijd. Maar ja, wat is die tijd eigenlijk. Alles wat we zeker weten over de toekomst is dat die anders zal zijn dan nu. Dus wat je maakt moet veranderbaar zijn. Wat beleving betreft heeft al het nieuwe even tijd nodig om in te dalen, maar uiteindelijk moet het functionele resultaat altijd iets zijn om lief te hebben nu en later. Anders gezegd om van te gaan houden.

In Docomomo merken wij steeds weer dat houdbare gebouwen dat zijn omdat mensen er simpelweg van houden, dus ervoor op de bres willen springen. De intuïtie die geleid heeft tot houdbare betovering, leidt vervolgens tot intuïtieve actie van de bevolking om het resultaat te behouden. Bergson- de filosoof uit de eerste helft van de vorige eeuw -zei over intuïtie ,dat het duren van de tijd fundamenteel is voor alle werkelijkheid. Dat komt omdat alles steeds verandert.  Dat duren ervaren we direct, niet door begrippen en ook niet via onze zintuigen, maar door onze intuïtie. Dat wil zeggen door onze directe kennis van de innerlijke aard van de dingen, en die kennis is opgebouwd uit onze ervaringen.
Bij jou Francine is de basis voor die ervaringen gelegd door de zorg die je ouders je gaven, de plekken waar je woonde, de reizen die je maakt en de ervaringen zelf, die je opdeed en doet met jullie eigen projecten.

KLEINE EN GROTE PROJECTEN
En dat zijn er nogal wat. Je  eerste ontwerp waar ik werkelijk door werd gegrepen, ik vertelde het al, is de kapel van de heilige Maria der Engelen in Crooswijk. Het bereikt een verinnerlijking waar contemplatie werkelijk om gaat. Maar die betovering lukt je niet alleen in de kleinoden, maar ook in de grote en super grote projecten, waar architectuur en stedenbouw versmelten. Neem bijvoorbeeld de bibliotheek in Birmingham, of het grootste kunstencentrum van Azië, in Kaoh-siung. Ook hier steeds weer hetzelfde  leidmotief People- Place- Purpose, dat uiteindelijk resulteert in het omarmen van het complex door een groot deel van de bevolking. Of neem de  prestigieuze opdracht voor de New York Public Library op 5th Avenue. Je koos daar niet voor een grote esthetische ingreep waar je illustere voorganger Lord Foster of Thamesbank op stuk liep. Ook daar is je aanpak om via aarden, analyse en intuïtie te komen tot plekken om van te gaan houden. Zo belooft ook de New York Public Library een boeiend ruimtelijk gedicht te worden.

Dat lukt je steeds op een onbevangen manier, zonder angst om fouten te maken. Het doet me een beetje denken aan die ontwapenende Indiase logica uit de film “The very best Marigold Hotel”. De hotel manager, die achtervolgt wordt door een eindeloze reeks tegenvallers, zegt vol optimisme: “In the end everything will be allright, and if it is not  allright, then it is not the end!”

PEOPLE-PLACE-PURPOSE-POETRY
Wat al jouw kleine en grote projecten verbindt, is je kracht om gewone dingen een ongewone beleving te geven. Het zijn -stuk voor stuk – tijdongebonden ruimtelijke gedichten. En daar raak je volgens mij het essentiële verschil tussen bouwen en architectuur. In mijn boek “Waar Nieuw en Oud Raken, een pleidooi voor houdbare Moderniteit” ga ik in op de wezenlijke waarde van het verassende, boeiende en mooie in de architectuur. Ik geloof oprecht dat een van de  grootste bijdragen die wij architecten aan een duurzame circulaire toekomst kunnen leveren, de ruimtelijke beleving is die mensen verbindt. Want hoe verschillend wij als individuen ook mogen zijn, dat wat als zorgvuldig, respectvol, boeiend of mooi wordt ervaren, dwingt omgekeerd bij ons respect af en dus de zorg om het zolang mogelijk vast te houden.

Dat is de grote kracht van poëzie in architectuur. Kijk maar naar sanatorium Zonnestraal of het Rietveld-Schroder Huis. Allebei eigenlijk ontworpen als wegwerp gebouwen en alleen door hun onvoorstelbare poëtische kracht, draaien we ons nu binnenste buiten om ze voor de eeuwigheid te bewaren. Duiker, Rietveld, Aalto, Lina Bo-Bardi, Eames, architecten die de modernistische idealen wisten te tillen boven het louter functionele of het kortstondig applaus. Dat zijn de poëtische Modernisten, die richting geven aan duurzame architectuur. En in die selecte groep van poëtische Modernisten, hoor jij Francine in een adem te worden genoemd. En wat mij betreft zouden jouw drie P’s  er eigenlijk vier moeten zijn:  People- Place – Purpose – Poetry en bewust in die volgorde. Bij  mijn  lovende woorden aan  jou gericht  hoort  vanzelfsprekend een nuancering.

MECANOO
Het beeldmerk van Mecanoo is de vrije duik de ruimte in. Volg je dromen, try to fly. Maar zonder de inzet van je professionele en toegewijde team Mecanoos kan je niet van zulke hoge rotsen duiken. Jij dirigeert en samen met het Mecanoo Orkest ontstaat jullie boeiende muziek. Zij delen dan ook ruimschoots in mijn lof. Even nog een anekdote als demonstratie van de betrokkenheid van je team. In de recente Televisie documentaire over je werk leef je als kijker mee met  de spanning of jullie een grote prijsvraag in Boston zullen winnen. Op weg naar de uitslag in de taxi zegt je rechterhand bij dit project uit de grond van zijn hart:  “Als ze niet voor ons kiezen is dat jammer voor hun!” That’s the spirit.

BNA
Bond van Nederlandse Architecten en beste Jury, jullie wijsheid zij geprezen om Francine Houben de Kubus toe te kennen. Een dienende vakvrouw, een ontwerper van wereldformaat, een vrijdenker vol idealen en liefde voor mensen, een groot voorbeeld voor ons allen.

SLOT
Lieve Francine, poëtisch Modernist. Ik wens je van harte “GLUCK AUF” ,of te wel veel geluk met de verwezenlijking van je toekomstige dromen en met  de risico’s die je daar weer mee neemt. Ik hoop voor ons allemaal dat je dit nog heel lang mag blijven doen, want we genieten er ontzettend van. En als je straks oud wordt, is er een mooie Modernistische spreuk die je daarbij kan helpen: “Ik hoop zolang ik adem! ” En tenslotte lieve dames en heren, mag ik U vragen om  samen met mij een staande ovatie te geven aan deze absolute STARCITECT die zich daar niet naar gedraagt, Francine Houben!

Hubert-Jan Henket.

Den Haag,1 November 2018.

Algemeen: Laatste BNA nieuws

wo 12 dec 2018

Verbouw en transformatie

  • Type: cursus
  • Locatie: Amsterdam (ntb)
  • Organisatie: BNA Academie
  • Onderwerp: REGELGEVING
Verbouw en transformatie

Nieuws / 05 dec, 2018

De architectenbranche: een veld in transformatie

Het veld waarin architecten werkzaam zijn, is in de afgelopen twee decennia drastisch gewijzigd. Nieuwe regels, nieuwe spelers, nieuwe technologie en een diepe economische crisis hebben gevestigde verhoudingen en relaties in het veld waarin architectenbureaus

De architectenbranche: een veld in transformatie

Nieuws / 04 dec, 2018

Nieuwe aanvragen BNA-lidmaatschap

Overeenkomstig artikel 1a van het Huishoudelijk Reglement hebben de hieronder genoemde bureaus een verzoek om toelating bij de BNA ingediend: Archivolt Architectuur Studio, Almelo BoomBoomBoomArchitects, Maastricht BURO-S ARCHITECTS, Den Haag Civic Architects, Amsterdam IWT, Rotterdam Architectenbureau

Nieuwe aanvragen BNA-lidmaatschap

Nieuws / 04 dec, 2018

Aanbestedingstafel #6

Op 7 november organiseerde de BNA voor de zesde keer een Aanbestedingstafel om samen met architecten, opdrachtgevers en adviseurs mogelijke verbeteringen van de aanbestedingspraktijk te bespreken. Tenderkosten Fred Schoorl attendeert de aanwezigen op de Handreiking

Aanbestedingstafel #6

Nieuws / 03 dec, 2018

Ondersteuning bij activiteiten van lokale netwerken binnen de BNA

In 2018 zagen bijna tien lokale netwerken het licht en gezamenlijk is voor activiteiten drie keer zoveel budget toegekend dan in 2017. Een teken dat meer leden de weg weten te vinden en dat het

Ondersteuning bij activiteiten van lokale netwerken binnen de BNA

Inloggen op BNA

(Sluiten)