Juridische blog: De reikwijdte van het auteursrecht

De architect heeft redelijke aanpassingen te dulden

28 februari 2017

Hoe moet je als architect omgaan met aanpassingen, aantastingen of zelfs sloop van je gerealiseerde ontwerpen? Advocaat Niek Hoogwout licht het auteursrecht van de architect toe aan de hand van de recente uitspraak van de rechtbank inzake de verbouwing en uitbreiding van museum Naturalis.

Spelregels
De architect heeft op grond van de Auteurswet zogenaamde persoonlijkheidsrechten. Op grond van artikel 25 van deze wet kan een architect zich verzetten tegen:

  1. elke wijziging in het (gerealiseerde) ontwerp en;
  2. elke misvorming, verminking of andere aantasting van het (gerealiseerde) ontwerp, welke nadeel zou kunnen toebrengen aan de eer of de naam van de maker of aan zijn waarde.
    Deze persoonlijkheidsrechten zijn naar hun aard niet overdraagbaar en blijven dus bij de architect. De architect kan afstand doen van het verzetsrecht tegen elke wijziging, maar niet van het bovengenoemde verzetsrecht tegen misvorming, verminking en aantasting.

Spanningsveld
De verzetsrechten van de architect staan regelmatig op gespannen voet met de wensen van een eigenaar of gebruiker van een pand, die dat pand naar eigen inzicht wil inrichten, aanpassen, uitbreiden of zelfs slopen. De rechter heeft herhaaldelijk uitgemaakt dat het belang van de eigenaar in beginsel prevaleert.  De Hoge Raad heeft geoordeeld dat de meest vergaande aantasting, sloop van het gerealiseerde ontwerp, geen inbreuk oplevert op het auteursrecht van de architect.

Voor de situaties tussen ‘nergens aankomen’ en sloop van het pand bepaalt artikel 25 sub c Auteurswet dat de architect enige aanpassing zal hebben te dulden. De rechter toetst dat in voorkomende gevallen met de zogenaamde ‘redelijkheidstoets’. Hoe ver dat moeten dulden gaat, verschilt van geval tot geval. Dat blijkt ook duidelijk uit het tussenvonnis van de rechtbank over de verbouwing en uitbreiding van museum Naturalis. Wat is er aan de hand?

Oorspronkelijk ontwerp
De collectie van Museum Naturalis is pas sinds 1998 opengesteld voor het publiek. Fons Verheijen heeft een zeer specifiek gebouw ontworpen, waar de wetenschap en het bezoek aan de collectie hand in hand gaan. Het museumpand wordt positief ontvangen in de media. Al snel bleek het gebouw te klein. De collectie trok veel meer bezoekers dan verwacht (ruim drie miljoen). In 2010 is Naturalis samengegaan met twee andere instellingen, wat nog meer bezoekers opleverde. Recentelijk heeft Naturalis een T.rex (trix) aangeschaft, waardoor de bezoekersaantallen nog verder zullen aanzwellen. Volgens Naturalis is een uitbreiding van het museum noodzakelijk.

Vernieuwbouw
Fons Verheijen heeft geen bezwaar tegen de voorgenomen uitbreiding van het museum en sloop van het eveneens door Fons Verheijen ontworpen naastgelegen pand, om ruimte te maken voor aanvullende nieuwbouw. De oorspronkelijk architect wil graag meedenken over de aanpassing van het museumgebouw, mits de essentie van het ontwerp en de publieke museumfunctie behouden blijft.

Naturalis heeft echter andere plannen. De publieke museumfunctie verhuist naar de nieuwe uitbreiding. Het bestaande museumgebouw wordt opgevuld met vloeren en wanden en transformeert tot depot en kantoorruimte. Fons Verheijen is van oordeel dat haar oorspronkelijke ontwerp zo wordt gediskwalificeerd met schade voor haar eer, naam en reputatie tot gevolg.

Oordeel rechter
De rechtbank stelt de architect in het gelijk.  De extra vloeren en wanden tasten het karakteristieke kenmerk van het huidige museumgebouw op wezenlijke wijze aan. Dat is een ongeoorloofde inbreuk op het auteursrecht van Fons Verheijen. In dit geval is er geen ruimte voor een belangenafweging, omdat bij de constatering dat sprake is van een (meer dan te dulden redelijke) aantasting, verminking of misvorming al vooraf een beoordeling van de belangen heeft plaatsgevonden. Bovendien had Naturalis ook alternatieve oplossingen kunnen bedenken, waarbij rekening was gehouden met het auteursrecht van de oorspronkelijke architect.

Aan toewijzing van het gevorderde verbod op uitvoering van het verbouwingsplan (lees: verminking en aantasting van het museum) komt de rechter echter (nog) niet toe, omdat in de procedure nog onbekend is of de plannen nog omkeerbaar zijn. Het museum en de architect zullen nu de rechtbank moeten informeren over de stand van de bouwwerkzaamheden en de mogelijke alternatieven. Afhankelijk van die informatie komt de rechtbank tot een (gedeeltelijk) verbod op aantasting en/of tot het toewijzen van schadevergoeding aan Fons Verheijen.

Conclusie
Een architect kan zich niet verzetten tegen sloop van een ontwerp. Beperkte aantasting van zijn ontwerp zal hij in redelijkheid hebben te dulden. Een ingrijpende aantasting van  een gebouw kan een ongeoorloofde inbreuk op het auteursrecht opleveren. Een architect kan zich daar tegen verzetten. De rechter verplicht de eigenaar dan om het pand niet of beperkt aan te tasten en kan ook een schadevergoeding opleggen.

Lees meer over het auteursrecht van de architect


Niek Hoogwout is advocaat bij Geelkerken Linskens Advocaten.
Hij houdt zich voornamelijk bezig met aanbestedingen en bouwrecht

Algemeen: Laatste BNA nieuws

do 01 jun 2017

Masterclass Hout deel II: Houthoogbouw

  • Type: masterclass
  • Locatie: Amsterdam (onder voorbehoud)
  • Organisatie: BNA Academie
  • Onderwerp: Specials
Masterclass Hout deel II: Houthoogbouw

di 06 jun 2017

Projectmanagement voor architecten

  • Type: cursus
  • Locatie: Rotterdam (ntb)
  • Organisatie: BNA Academie
  • Onderwerp: management Persoonlijke vaardigheden
Projectmanagement voor architecten

Nieuws / 01 jun, 2015

Architectenbureaus: “We willen simpelere contracten, die minder eenzijdig zijn”

De meeste bureaus hoeven zelden of nooit te onderhandelen over algemene voorwaarden, blijkt uit het BNA Verdiepingsonderzoek. Maar bureaus die werken voor opdrachtgevers met eigen ideeën over algemene voorwaarden, hebben er een flinke kluif aan. Alle

Architectenbureaus: “We willen simpelere contracten, die minder eenzijdig zijn”

Nieuws / 10 feb, 2015

Heeft mijn opdrachtgever recht op de DWG/Revit/ArchiCAD-bestanden?

“Heeft mijn opdrachtgever recht op de DWG/Revit/ArchiCAD-bestanden?” Deze vraag leeft bij een toenemend aantal bureaus. “En hoe zit het dan met het auteursrecht?” Maak duidelijke afspraken vooraf In principe maakt u bij het aangaan van

Heeft mijn opdrachtgever recht op de DWG/Revit/ArchiCAD-bestanden?

Inloggen op BNA

(Sluiten)